Stowarzyszenie Miłośników Fortów w Świnoujściu "REDUTA" Powstanie świnoujskich fortów miało swoją genezę już w XVII wieku. 6.VII.1630 roku podczas wojny 30-letniej oddziały szwedzkie pod dowództwem Gustawa Adolfa dokonały desantu w Rejonie Peenemunde. Dla osłony połączeń wodnych zostały wzniesione szańce blokujące ujścia Piany pod Peenemunde i Świny na płn.- wschód od Świnoujścia. Tereny te przez około 70 lat pozostawały w rękach Szwedzkich. 1.IX.1659 fortyfikacje zdobyte zostały przez wojska elektora Fryderyka Wilhelma, lecz dopiero w 1715 r. wojska pruskie na dobre zajęły całe ujście Odry, co zatwierdził traktat sztokholmski z lutego 1720.

Wraz z rozbudową w latach 40-tych XVIII wieku świnoujskiego portu powstawały nowe pomysły i plany rozbudowy fortyfikacji jednak momentem przełomowym było Najwyższe Rozporządzenie Gabinetowe z 2.IX.1846 przewidujące umocnienie ujścia Świny w miejscu wejścia do portu świnoujskiego. W pierwszym etapie powstały oszańcowane Baterie Wschodnie i Zachodnie po obu stronach ujścia rzeki. Do 1863 powstały obok rozbudowanych baterii także trzy forty. Na prawym brzegu wzniesiono główny Fort I, powiązany wałem z Fortem II, przylegającym od wschodu do Baterii Wschodniej. Na lewym brzegu (zachodnim) usytuowano Fort III, połączony wałem z Baterią Zachodnią. Największy Fort I otrzymał narys spłaszczonego sześcioboku, potężna artyleryjsko - koszarową redutą w linii nasady zamkniętej jedynie wolno stojącym murem od strony rzeki.

Cały fort otaczała fosa broniona z trzech kaponier skarpowych. Fort II miał narys lunety, otoczonej wodną fosą broniona z dwóch kaponier skarpowych. Oba forty oraz ich fosy były połączone wałem wraz z fosa. Fort III mieszczący się na zachodnim brzegu Świny był rozplanowany na rzucie pięcioboku, z wieżową redutą po środku dziedzińca. Otaczała go wodna fosa zdwojona fosą wału łączącego go z bateria zachodnią. 29.XI.1863 roku Świnoujście zostało zaliczone do samodzielnych twierdz III klasy. Przebudowy w latach 60-tych XIX wieku związane były z koniecznością zastosowania nowego rodzaju dział gwintowanych. Wzniesiono 3 duże magazyny prochowe w Forcie I, Baterii Wschodniej i oszańcowaniu zachodniego brzegu Świny. Dla przechowywania prochu w okresie pokojowym wzniesiono na południe i południowy wschód od Fortu I pokojowe magazyny prochowe nr I i II. Stały się one następnie reditami Lunet I i II, zbudowanych w 1870 r. Jednocześnie zabezpieczano otwarte stanowiska artyleryjskie na wałach przez budowę trawersów, po części skazamatowanych, chroniących działa przed ostrzałem podłużnym (wzdłuż stanowisk) oraz skutkami wybuchu pocisków na poszczególnych stanowiskach. W 1872 r. Świnoujście zaliczone zostało do twierdz II klasy, zdolnych do oparcia się szturmowi. Za wiążące się z tym fundusze dokonywano kolejnych modernizacji.

W 1878 r. przekwalifikowano ostatecznie twierdzę Świnoujście odnośnie jej uzbrojenia, wyposażenia i załogi do rzędu fortyfikacji nadbrzeżnych. W latach 1878-81 nastąpiła rozbudowa Baterii Zachodniej polegająca na wydłużeniu jej ku zachodowi i nadaniu formy spłaszczonego, symetrycznego pięcioboku. W następnych latach miały miejsce dalsze drobniejsze przebudowy twierdzy. W 1885 nastąpiła likwidacja podległego komendanturze twierdzy Świnoujście szańca Peenemunde, przekazanego pod administrację Prowincjonalnej Dyrekcji Podatków. W latach 1889-1914 miało miejsce dalsze przebudowywanie i unowocześnianie twierdzy. Początkowo przewidywano budowę stanowisk artyleryjskich - baterii nadbrzeżnych - dopiero w okresie mobilizacyjnej rozbudowy twierdzy. W okresie pokojowym została przygotowana infrastruktura techniczna tych założeń. Wybudowano kolejkę wąsko- torową, 1- i 3-żyłowe połączenia telefoniczne z punktami obserwacyjnymi i kierowania ogniem (istniejącymi i projektowanymi), zdublowane siecią telegrafu wojennego. Ponadto zbudowano 3 główne i 3 pomocnicze punkty kierowania ogniem dla mobilizacyjnych baterii moździerzy kal. 210 i 150 mm. Szybko nastąpiła jednak zmiana poglądów i już w latach 1895-1896 wykonano betonowe konstrukcje baterii moździerzy kal. 210 mm na wschodnim brzegu Świny. Kolejna przebudowa dotyczyła lewego skrzydła Baterii Wschodniej w baterię zaporową Broniącą wejścia do portu.

W 1904 r. zostały skasowane obie lunety. W tym także roku Ministerstwo Wojny określiło zadanie dla twierdzy Świnoujście: "Fortyfikacje nadbrzeżne Świnoujścia powinny przeszkodzić zblokowaniu ważnego portu bałtyckiego Świnoujście oraz wtargnięciu jednostek nieprzyjacielskich na Zalew Szczeciński i do 10 Szczecina". W 1906 ukończono budowę stacji torpedowej a 1907 zaplanowano nową organizację stałych baterii nadbrzeżnych twierdzy. W 1908 podjęto budowę sieci dróg i kolejek wąskotorowych. Rozpoczęto także budowę -baterii moździerzy. W 1910 r. przyjęto następujące nazwy dla baterii: 10 cm bateria armat - Bateria Portowa (Hafenbatterie) 15 cm bateria armat - Bateria Brzegowa (Strandbatterie) 21 cm bateria moździerzy wsch. - Bateria Leśna (Forstbatterie) 21 cm bateria moździerzy zach. - Bateria Parkowa (Plantagenbatterie) Jeszcze w tym samym roku rozpoczęto, ukończono i wyposażono Baterię Brzegową. Podobnie zakończono roboty przy rozbudowie sieci drożnej. Budowa baterii moździerzy przeciągnęła się aż do 1911 r. Powodem była zwłoka w dostarczaniu moździerzy z baterii gdańskich, demontowanych w związku z modernizacją tamtejszego systemu fortyfikacji nadbrzeżnych. Bateria Portowa została wzniesiona w latach 1911-1913.

W tymże roku ukończono budowę nowych, pancerno-żelbetowych stanowisk kierowania ogniem baterii moździerzy (dla każdej po 3). Dla obrony przeciwdesantowej w 1910 r. wybudowano po trzy kompanijne punkty oporu piechoty na prawym i lewym brzegu Świny, otoczone przeszkodami z drutu kolczastego i zaopatrzone w prymitywne schrony dla załogi i broni maszynowej. W latach I wojny światowej rozbudowa zespołu fortyfikacji ograniczyła się do ustawienia dwudziałowej baterii 77 mm na molu wschodnim. Na mocy postanowień Traktatu Wersalskiego fortyfikacje Świnoujścia zostały całkowicie rozbrojone i opuszczone przez wojsko. Szereg elementów wyposażenia baterii nadbrzeżnych i ich punktów kierowania ogniem został pozbawiony wyposażenia, w tym elementów pancernych. W okresie międzywojennym podjęto na terenie fortu zachodniego prace modernizacyjne polegające na wymianie instalacji elektrycznej, łączności oraz budowę małych schronów wartowniczych. W tym też okresie powstał okazały bunkier dowódczo - sztabowy, przewidziany jako punkt obserwacyjny dowództwa marynarki oraz obiekt szkolny dla artylerii. W latach wojny zbudowano dodatkowo 5 betonowych stanowisk ogniowych dla dział wkomponowanych w obwałowanie starej galerii artyleryjskiej. Po wojnie przez pewien okras fortyfikacje były zajmowane i wykorzystywane przez wojska radzieckie. Jednak cały ten czas do dnia dzisiejszego można zaliczyć raczej do czarnych kart historii świnoujskich fortyfikacji. Utrata wartości militarnej przyczyniła się odejściu w zapomnienie i postępującej dewastacji tych obiektów. Część terenów fortyfikacji wschodnich włączona została w obręb świnoujskiego port a sam Fort I będący jednym z najpiękniejszych, został rozebrany.

Foto i grafika Daniel SZYSZ
Tekst www.forty.swi.pl